อายตนะทั้งหก

  • รายละเอียดและหน้าที่ของอายตนะทั้งหก
  • ขบวนการการทำงานของอายตนะทั้งหก
  • ทางออกและวิธีการ ที่จะทำให้คนเราอยู่เหนือสุขเหนือทุกข์

 

การรับรู้ของคนเราเกิดขึ้นได้ในช่องทางที่มีการกระทบกันระหว่างอายตนะภายในและอายตนะภายนอกที่ถูกต้องตามช่องทางและหน้าที่ของมัน หากไม่ตรงตามช่องทางก็จะไม่สามารถเข้าได้ เนื่องด้วย “ไม่เสวยวิสัยและโคจรของกันและกัน” ในบางครั้งอายตนะ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า อินทรีย์ ซึ่งหมายถึงความเป็นใหญ่ อันประกอบด้วย

  • อายตนะภายใน ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ
  • อายตนะภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์

หลังจากที่อายตนะภายในและอายตนะภายนอกเกิดการกระทบกัน แล้วจิตไปรับรู้เป็นวิญญาณอย่างประจวบเหมาะ จะทำให้เกิดขึ้นมาเป็นผัสสะ ซึ่งหมายถึง สัมผัส การกระทบ การถูกต้องที่ให้เกิดความรู้สึก มีทั้งหมด 6 อย่าง คือ

  • จักขุสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางตา คือ ตา+รูป+จักขุวิญญาณ
  • โสตสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางหู คือ หู+เสียง+โสตวิญญาณ
  • ฆานสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางจมูก คือ จมูก+กลิ่น+ฆานวิญญาณ
  • ชิวหาสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางลิ้น คือ ลิ้น+รส+ชิวหาวิญญาณ
  • กายสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางกาย คือ กาย+โผฏฐัพพะ(เช่น ร้อน เย็น อ่อน แข็ง)+กายวิญญาณ
  • มโนสัมผัส หมายถึง ความกระทบทางใจ คือ ใจ+ธรรมารมณ์(สิ่งที่ใจนึกคิด)+มโนวิญญาณ

หากจิตไปกระทบกับผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งความชอบใจ พอใจ จิตจะมีความลุ่มหลง เพลิดเพลิน กำหนัด ยินดี พอใจ ในทางตรงกันข้ามหากจิตไปกระทบกับผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่ชอบใจ ไม่น่าพอใจ จิตจะมีความขยะแขยง เกลียดชัง ไม่เป็นที่พอใจ สุขไปตามทุกข์ไปตามผัสสะที่ได้รับในช่องทางต่างๆเหล่านี้ ตามเหตุตามปัจจัยนั้นๆ

ด้วยอินทรีย์มีใจเป็นที่แล่นไปสู่ ดังนั้นใจต้องมีสติรักษาไว้ที่จุดของการรับรู้ เปรียบเสมือนนายทวารที่รักษาประตูเมือง มีการเพ่งจ่อโดยตั้งสติเอาไว้เพื่อแล่นไปสู่วิมุตติ (ซึ่งหมายถึง การพ้นหรือการแยกจากกัน) โดยที่ระหว่างทางนั้นจะมีสมาธิเกิดขึ้น เข้ารวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันจนเป็นวิปัสสนาขึ้นด้วย

และเพื่อที่จะป้องกันไม่ให้มีการกลับกำเริบได้ จึงต้องจัดการกับรากเหง้าให้หมดสิ้นนั่นคือ อวิชชา โดยที่เราจะต้องทำให้มาก เจริญให้มาก เพื่อที่วิมุตติจะมีนิพพานเป็นที่แล่นไปสู่ และถึงที่สุดแห่งทุกข์ได้

 

พระสูตร / เรื่องที่เกี่ยวข้อง

ฟัง "จิต&ปฏิจจสมุปบาท – ตอนที่ 1" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2560

ฟัง "จิต&ปฏิจจสมุปบาท – ตอนที่ 2" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2560

ฟัง "เมื่อรับรู้นั่นคือมีผัสสะ" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2560

ฟัง "อายตนะภายนอกที่อยู่ในใจ" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2560

ฟัง "อายตนะตั้งพัน" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2559

ฟัง "คำพุทธ-สฬายตนวิภังคสูตร" ออกอากาศทาง FM92.5 และFM106 เมื่อวันที่ 16 มิถุนายน พ.ศ. 2559

ฟัง "ว่าด้วยการจำแนกอายตนะ 6" ออกอากาศทาง FM92.5 และFM106 เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2559

ฟัง "ฝึกตรงที่ผัสสะ" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2559

ฟัง "คำพุทธ-มหาตัณหาสังขยสูตร" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2558

ฟัง "ความสิ้นไปแห่งตัณหากองใหญ่" ออกอากาศทาง FM92.5 เมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2558