สฬายตนวิภังคสูตร (๑๓๗) ว่าด้วยการจำแนกสฬายตนะ

  • การจำแนกสฬายตนะโดยละเอียด เป็นธรรม ๘ หมวด
  • เป็นพระสูตรที่มีความสำคัญสำหรับนักปฏิบัติทั้งหลาย

“ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงสฬายตนวิภังค์ คือการแจกแจงในเรื่องของสฬายตนแก่พวกเธอทั้งหลาย พวกเธอพึงทราบอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ หมวดแห่งวิญญาณ ๖ หมวดแห่งผัสสะ ๖ หมวดความนึกหน่วงของใจ ๑๘ และทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ ใน ๓๖ นั้น พวกเธอจงอาศัยทางดำเนินของสัตว์นี้ และทางดำเนินของสัตว์นี้ พึงทราบการตั้งสติ ๓ ประการ ที่พระอริยเจ้าเสพ ซึ่งเมื่อเสพเชื่อว่า เป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนหมู่อันเราเรียกว่าสารถีอันฝึกบุคคลที่ควรฝึก ยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย นี้เป็นหัวข้อแห่งสฬายตนวิภังค์ ฯ”

  • การจำแนกสฬายตนะโดยละเอียด เป็นธรรม ๘ หมวด
  • อายตนะภายใน ๖

    อายตนะคือจักษุ อายตนะคือโสต อายตนะคือฆานะ อายตนะคือชิวหา อายตนะคือกาย อายตนะคือมโน

  • อายตนะภายนอก ๖

    อายตนะคือรูป อายตนะคือเสียง อายตนะคือกลิ่น อายตนะคือรส อายตนะคือโผฏฐัพพะ อายตนะคือธรรมารมณ์

  • หมวดวิญญาณ ๖

    วิญญาณทางตาคือจักษุวิญญาณ วิญญาณคือการรู้แจ้งทางหูหรือโสตวิญญาณ วิญญาณคือการรู้แจ้งทางจมูกหรือฆานวิญญาณ วิญญาณคือการรู้แจ้งทางลิ้นหรือชิวหาวิญญาณ วิญญาณคือการรู้แจ้งทางกายหรือกายวิญญาณ วิญญาณคือการรู้แจ้งทางใจหรือมโนวิญญาณ

  • หมวดผัสสะ (คือการกระทบ) ๖

    จักษุสัมผัสคือสัมผัสทางตา คือสัมผัสทางหูโสตสัมผัสคือสัมผัสทางหู ฆานสัมผัสคือสัมผัสทางจมูก ชิวหาสัมผัสคือสัมผัสทางลิ้น กายสัมผัสคือสัมผัสทางกาย มโนสัมผัสคือสัมผัสทางใจ

  • ความนึกหน่วงของใจ ๑๘ (มโนปวิจาร)

    เป็นความนึกหน่วงฝ่ายโสมนัส (ความสุข) ๖ อย่าง ฝ่ายโทมนัส (ความทุกข์) ๖ อย่าง ฝ่ายอุเบกขา (ความวางเฉย) ๖ อย่าง

  • ทางดำเนินแห่งจิตของสัตว์ ๓๖
    • โสมนัสอันอาศัยเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เคหสิตโสมนัส)
    • โสมนัสอันเป็นที่หลีกออกจากเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เนกขัมมสิตโสมนัส)
    • โทมนัสอันอาศัยเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เคหสิตโทมนัส)
    • โทมนัสในการหลีกออกจากเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เนกขัมมสิตโทมนัส)
    • อุเบกขาที่อาศัยเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เคหสิตอุเบกขา)
    • อุเบกขาที่หลีกออกจากเหย้าเรือน ๖ อย่าง (เนกขัมมสิตอุเบกขา)
  • การอาศัยทางดำเนินของสัตว์นี้ ละทางดำเนินของสัตว์นี้
  • การตั้งสติ ๓ ประการที่พระอริยะเสพ ซึ่งเมื่อเสพชื่อว่า เป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนหมู่
    • สาวกไม่ฟังไม่ทำตาม ก็ไม่เป็นผู้ชื่นชม ไม่เสวยความชื่นชม และไม่ระคายเคือง
    • สาวกบางพวกไม่ฟังไม่ทำตาม บางพวกฟังและทำตาม เว้นทั้งความชื่นชมและความไม่ชื่นชมทั้งสองอย่าง เป็นผู้วางเฉย
    • สาวกฟังด้วยดีและทำตาม ก็ชื่นชม และไม่ระคายเคือง

สฬายตนวิภังคสูตรเป็นพระสูตรที่มีความสำคัญสำหรับนักปฏิบ้ติทั้งหลาย ขวนขวายในการนั่งสมาธิ คิดว่าฉันจะหลุดพ้นในชาตินี้ให้ได้ อย่างน้อยต้องให้ได้เป็นโสดาบัน อย่างมากต้องให้ได้เป็นพระอรหันต์ มีความคิดนึกในการที่จะทำตัณหา ทำอวิชชาให้สิ้น เป็นวิธีการ เรื่องราวที่เล่าบอกถึงวิธีการที่เราจะเข้าสมาธิให้มันลึกลงไป ทำสมาธิที่ลึกนี้ให้มันดีขึ้น

พระสูตร / เรื่องที่เกี่ยวข้อง