คำพุทธ-เรื่องของการทำทุกรกิริยา

"ก็เรื่องประหลาดได้เกิดมีแก่เราคืออุปมา 3 ข้อเป็นอันอัศจรรย์ที่เราไม่เคยได้ยินมาแล้ว ได้มาแจ่มแจ้งแก่เรา

  • อุปมาข้อที่ ๑ เหมือนไม้สดชุ่มด้วยยาง ทั้งเขาตัดลงน้ำไว้ ถ้าบุรุษตั้งใจว่าจะนำไม้สีไฟอันบนมาสีกับไม้นั้นให้ไฟเกิดปรากฎขึ้น เขาจะทำเช่นนั้นไม่ได้เลย
  • อุปมาข้อที่ ๒ อุปมาว่าไม้สดชุ่มด้วยยางวางอยู่บนบกไกลจากน้ำ ถ้าหากบุรุษตั้งใจว่าจะนำไม้สีไฟอันบนมาสีกับไม้นั้นให้ไฟเกิดปรากฎข้น บุคคลนั้นจะทำไม่ได้เลย
  • อุปมาข้อที่ ๓ อุปมาว่าไม้แห้งสนิททั้งวางไว้บนบกไกลจากน้ำ หากบุรุษตั้งใจว่าจะนำไม้สีไฟอันบนมาสีกับไม้นั้น ให้ไฟเกิดปรากฎขึ้น บุคคลนั้นจะทำได้โดยแท้..."

เมื่อได้มีอุปมาแจ่มแจ้งจึงได้ทดลองปฏิบัติอัตตกิลมหานุโยคคือการทรมานตน

"ภิกษุทั้งหลายเราตถาคตรู้เฉพาะซึ่งพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ ๔ ที่เราได้ประพฤติแล้วคือ ข้อวัตรเพื่อความมีตบะ ข้อวัตรเพื่อความเศร้าหมอง ข้อวัตรเพื่อความเป็นผู้รังเกียจ ข้อวัตรเพื่อความสงัดทั่ว..."

"ความคิดอันนี้ได้เกิดขึ้นกับเราว่า ในอดีตกาลอันยาวยืดก็ดี ในอนาคตกาลอันยาวยืดก็ดี หรือแม้ในปัจจุบันนี้ก็ดี สมณหรือพราหมณ์เหล่าใดที่ได้เสวยทุกขเวทนาอันกล้าแข็งเจ็บร้อน อันเกิดจากการทำความเพียรอย่างสูงสุดก็เท่าที่เราได้เสวยอยู่นี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้ได้ ก็แต่ว่า เราอาจหาบรรลุธรรมอันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์หรืออาลมริยญาณทัสสนวิเสสด้วยทุกรกิริยาอันกล้าแข็งเจ็บแสปเผ็ดร้อนนี้ไม่เลย ชะรอยหนทางแห่งการตรัสรู้จะพึงมีโดยประการอื่น"