คำพุทธ – มหาโคปาลสูตร และจูฬโคปาลสูตร

“ภิกษุทั้งหลายคนเลี้ยงโคที่ประกอบด้วยองค์คุณ 11 อย่างนี้แล้ว
ย่อมเหมาะสมที่จะเลี้ยงโคทำให้เพิ่มกำไร
ข้อนี้ฉันใด ภิกษุที่ประกอบด้วยองค์คุณ 11 ประการ
ต่อไปนี้ย่อมเหมาะสมที่จะถึงความเจริญงอกงามในธรรมวินัยนี้ได้”

มหาโคปาลสูตร: ว่าด้วยองค์แห่งนายโคบาลแห่งภิกษุ

องค์คุณ 11 ประการ

  • ๑. เป็นผู้รู้จักรูป รู้จักรูปทั้งหลายว่าเป็นธาตุทั้ง ๔
    ๒. เป็นผู้ฉลาดในลักษณะ คือรู้จักลักษณะพาล และลักษณะบัณฑิต
    ๓. เป็นผู้คอยเขี่ยไข่ขาง รู้จักอดกลั้น ละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ถึงซึ่งความไม่มีในอกุศลธรรมทั้งหลาย
    ๔. เป็นผู้รู้จักปิดแผล รู้จักการสำรวมอินทรีย์ ใน ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ
    ๕. เป็นผู้รู้จักสุมควัน แสดงธรรมที่ฟังแล้วแก่ผู้อื่นได้โดยพิสดาร
    ๖. เป็นผู้รู้จักท่าน้ำที่ควรไป รู้จักเข้าหาภิกษุผู้ทรงธรรมเพื่อขอคำแนะนำ
    ๗. เป็นผู้รู้จักน้ำที่ควรดื่ม รู้จักธรรมที่พระพุทธเจ้าประกาศไว้ดีแล้ว
    ๘. เป็นผู้รู้จักทางที่ควรเดิน รู้จักปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์ ๘
    ๙. เป็นผู้ฉลาดในในที่ที่ควรไป รู้จักเจริญสติปัฏฐาน ๔ เป็นประจำ
    ๑๐. เป็นผู้รู้จักรีดนมโคให้มีส่วนเหลือไว้บ้าง รู้จักประมาณในการรับ ปัจจัย ๔
    ๑๑. เป็นผู้บูชาอย่างยิ่งในภิกษุผู้เถระ

จูฬโคปาลสูตร : อุปมาว่าด้วยนายโคบาล

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา แคว้นวัชชี ตรัสเล่าเรื่องคนเลี้ยงโคชาวมคธ

คนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด พาโคข้ามผิดท่าน้ำ ทำให้โคทั้งหลายจมน้ำตายกลางแม่น้ำคงคา เปรียบเทียบกับสมณะพราหมณ์ผู้ไม่ฉลาดในโลกนี้ โลกอื่น ในวัฏฏะ และวิวัฏฏะ จะทำให้คนที่เชื่อฟังไม่ได้รับประโยชน์ และได้รับความทุกข์ไปด้วยตลอดกาลนาน.
คนเลี้ยงโคผู้ฉลาดให้โคผู้เป็นผู้นำฝูงข้ามน้ำก่อนแล้วจึงให้โคที่มีกำลัง โคฝึก ลูกโคตัวผู้ตัวเมีย และลูกโคที่อ่อนกำลังข้ามตามไป. ตรัสว่าแม้ลูกโคที่คลอดในขณะนั้น ก็ว่ายน้ำตามแม่โค ตัดกระแสน้ำไปได้. สมณพราหมณ์ผู้ฉลาดก็ฉันนั้น ทำให้คนที่เชื่อฟังได้รับประโยชน์ความสุขไปด้วยตลอดกาลนาน.
ทรงเปรียบโคผู้นำฝูง ด้วยพระอรหันต์ที่ตัดกระแสของมารข้ามไปได้ เปรียบโคมีกำลังฝึก ด้วยประอนาคามี เปรียบลูกโคผู้ โคเมีย ด้วยพระสกทาคามี เปรียบลูกโคอ่อนกำลัง ด้วยพระโสดาบัน เปรียบโคที่เกิดในขณะนั้น ด้วยผู้ตั้งอยู่ในมรรค คือ ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี

ภิกษุทั้งหลายก็เรานี้แล เป็นผู้ฉลาดในเรื่องโลกนี้ ฉลาดในเรื่องโลกอื่น ฉลาดในเรื่อง วิวัฏฏะ อันเป็นที่อยู่ของมาร และมฤตยู ฉลาดในเรื่องของวิวัฏฏะ อันไม่เป็นที่อยู่ของมารและมฤตยูภิกษุทั้งหลายชนเหล่าใดจะนับถือถ้อยคำของเรานั้นว่า เป็นถ้อยคำอันตนควรฟัง ควรเชื่อ ความนับถือของเหล่านั้นจะเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนานทีเดียว

โลกนี้และโลกหน้าเราผู้รู้อยู่ ประกาศดีแล้ว เราเป็นผู้ตรัสรู้เอง ทราบชัดซึ่งสรรพโลก ทั้งที่เป็นโลกอันมารถึงได้ ทั้งที่เป็นโลกอันมารถึงไม่ได้ ด้วยความรู้ยิ่ง จึงได้เปิดอริยมรรค อันเป็นประตูแห่งอมตะ เพื่อให้ถึงนิพพาน อันเป็นแดนเกษม กระแสแห่งมารอันลามก เราตัดแล้ว กำจัดแล้ว ทำให้ปราศจากความฮึกเหิมขึ้นแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มากด้วยปราโมทย์ ปรารถนาถึงธรรมอันเป็นแดนเกษมเถิด